Azərbaycanda avtomobil, dəmir yolu, metro, tramvay, dəniz və hava nəqliyyatı daxil olmaqla bütün nəqliyyat növləri üzrə avtonom nəqliyyat vasitələrinin tətbiqi üçün normativ hüquqi, texnoloji və institusional bazanın yaradılması, mərhələli tətbiqinin təmin edilməsi nəzərdə tutulub. Bu, Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə təsdiqlənən "Azərbaycan Respublikasında rəqəmsal inkişafın sürətləndirilməsinə dair 2026-2028-ci illər üçün fəaliyyət planı"nda əksini tapıb.

Sərəncama əsasən, Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi (RİNN) aidiyyəti dövlət orqanları (qurumları) ilə birgə avtonom nəqliyyat sistemlərinin tətbiqi ilə bağlı beynəlxalq təcrübənin təhlili və normativ hüquqi bazanın formalaşdırılması üzrə təklifləri təqdim etməlidir. Maraqlıdır, Azərbaycanda sürücüsüz nəqliyyat realdırmı və nə vaxt tətbiq olunacaq?

"Bu bazanın yaradılmasına böyük ehtiyac var"

Oxu.Az bildirir ki, nəqliyyat məsələləri üzrə mütəxəssis Eldəniz Cəfərovun "Kaspi"qəzetinə söylədiklərinə görə, bu gün ölkəmizdə sürücüsüz avtomobillərlə bağlı hüquqi bazanın və qanunvericiliyin yaradılmasına böyük ehtiyac var: "Mövcud qanunvericiliyimiz sürücü anlayışı üzərində qurulub. Lakin sükan arxasında sürücü olmadıqda qəza baş verərsə, məsuliyyət kimin üzərinə düşəcək? Avtomobildə baş verən texniki nasazlığa görə kim cavabdehdir - istehsalçı, proqram təminatçısı, yoxsa avtomobilin sahibi? Sığorta mexanizmi necə işləyəcək? Yol hərəkəti qaydalarının icrası necə təmin olunacaq? Bütün bu məsələlərin həlli üçün qanunvericilikdə dəyişikliklər edilməlidir və bu istiqamətdə artıq işlər aparılır. Eyni zamanda, avtonom sürücüsüz avtomobil anlayışı qanunvericilikdə dəqiq təsbit olunmalıdır. Avtonom nəqliyyat vasitəsinin statusu müəyyən edildikdən sonra hansı nəqliyyat vasitəsini "avtonom", "pilotsuz" və ya "sürücüsüz" avtomobil adlandırmaq mümkün olacaq".

"Birdən-birə şəhərin küçələrinə buraxılmayacaq"

Mütəxəssis bildirir ki, pilotsuz nəqliyyat vasitələri birdən-birə şəhərin küçələrinə buraxılmayacaq: "Təbii ki, əvvəlcə test yürüşləri keçiriləcək və əsasən daşınma sahəsində, qapalı məkanlarda, ağıllı şəhər layihələrində istifadəsi nəzərdə tutulur. Məsələn, hava limanları və vağzallarda tətbiq oluna, daha sonrakı mərhələdə isə ölkəmizin yollarında bu avtomobillər istismar edilə bilər. Belə nəqliyyat vasitələrinin geniş tətbiqi üçün müəyyən şərtlər təmin edilməlidir. Müəyyən məsələlər həll olunmalı, təhlükəsizlik təmin edilməli, texnologiyanın tanıdılması həyata keçirilməlidir. Həmçinin hüquqi və texniki infrastrukturun yaradılması, bazanın formalaşdırılması vacibdir".

"Nəqliyyatın gələcəyi süni intellekt üzərində qurulur"

Azərbaycan İnformasiya və Kommunikasiya Texnologiyaları Sənayesi Assosiasiyası İctimai Birliyinin sədri Elvin Abbasov deyir ki, fəaliyyət planı ölkəmizdə nəqliyyatın gələcəyini süni intellekt və avtonom idarəetmə üzərində qurmağı hədəfləyir: "Sürücüsüz nəqliyyat vasitələri ətraf mühiti tanımaq üçün Lidar (lazer sensorları), Radar, yüksək dəqiqlikli kameralar və ultrasəs sensorlarından ibarət kompleks bir sistemlə işləyir. Bu sensorlardan gələn məlumatlar avtomobilin "beyni" tərəfindən emal edilir və saniyənin mində biri qədər müddətdə qərar qəbul edilir. Beynəlxalq şirkətlərlə qurulan sıx ünsiyyət və əməkdaşlıq çərçivəsində tətbiq olunacaq bu texnologiyanın təməlində V2X (nəqliyyatın hər şeylə əlaqəsi) sistemi dayanır ki, bu da avtomobilin işıqforlar və digər yol infrastrukturu ilə real vaxt rejimində məlumat mübadiləsi aparmasına imkan verir".

"Minimal məlumat gecikməsi həyati əhəmiyyət daşıyır"

İT mütəxəssisinin sözlərinə görə, Azərbaycanda bu texnologiyaların tətbiqi üçün internet infrastrukturu, xüsusilə 5G şəbəkəsinin genişləndirilməsi istiqamətində atılan addımlar böyük əhəmiyyət kəsb edir: "Çünki avtonom sistemlər üçün minimal məlumat gecikməsi həyati əhəmiyyətlidir. Bununla belə, yol infrastrukturunun rəqəmsallaşdırılması, yolların yüksək dəqiqlikli (HD) xəritələrinin yaradılması, yol nişanlarının ağıllı sensorlarla təchiz edilməsi və aydın nişanlanma hələ də həllini gözləyən texniki məsələlərdir".

Sürücüsüz nəqliyyat vasitələri harada tətbiq ediləcək?

E.Abbasov bildirir ki, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə tətbiq olunan "ağıllı şəhər" konsepsiyaları bu sistemlərin sınaqdan keçirilməsi üçün ideal bazadır. Lakin Bakı kimi sıx və mürəkkəb yol hərəkəti olan şəhərlərdə infrastrukturun tam uyğunlaşdırılması əlavə vaxt və institusional islahatlar tələb edəcək.

Mütəxəssis bildirir ki, sistemlərin təhlükəsiz işləməsi üçün kibertəhlükəsizlik ən prioritet sahədir: "Nəqliyyat vasitəsinin idarəetməsinə kənardan müdaxilə riskləri tamamilə sığortalanmalıdır. Pilot layihələrdə sürücülü və sürücüsüz nəqliyyatın qarışıq hərəkəti, insanların gözlənilməz davranışları və texniki nasazlıqlar kimi çətinliklər gözlənilir. Real proqnozlara əsasən, 2026-2028-ci illərdə biz daha çox qapalı zonalarda (limanlar, hava limanları) və xüsusi marşrutlu ictimai nəqliyyatda bu texnologiyanı görə bilərik. Sürücüsüz nəqliyyatın gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilməsi isə, həm qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi, həm də vətəndaş məsuliyyəti və inamının formalaşması ilə 2030-cu illərin əvvəllərində daha real görünür"