Şengen ölkələrinə səfər edən Azərbaycan vətəndaşlarının da qarşılaşdığı yeni sərhəd nəzarəti sistemi ilə bağlı mühüm keçid dövrü sentyabrın 6-da başa çatıb.
FED.az biznes və maliyyə xəbərləri portalı xəbər verir ki, söhbət Avropa İttifaqının Entry/Exit System – EES, yəni Giriş-Çıxış Sistemindən gedir.
Yeni sistemin mahiyyəti sadədir: əvvəllər sərhədçi sərnişinin pasportunu yoxlayır, giriş və ya çıxış möhürü vururdu. İndi həmin məlumatlar elektron bazada saxlanılır və insanın üz təsviri və barmaq izi ilə əlaqələndirilir.
Yeni sistem - EES Avropada 2025-ci ilin oktyabrından hisə-hissə tətbiq edilməyə başlayıb və 2026-cı ilin aprelində Avropanın bütün xarici Şengen sərhədlərində tətbiq edilib.
Qeyd edək ki, EES sistemi Avropaya qısamüddətli səfərlərə — ümumilikdə 180 günlük dövr ərzində maksimum 90 gün qalmaq hüququ olan Aİ üzvü olmayan ölkələrin vətəndaşlarına tətbiq edilir.
Azərbaycan vətəndaşının Avropaya getməsi prosesində nə dəyişdi?
Yeni sistemin təsirlərini Azərbaycandan Avropaya səyahət edən Azərbaycan vətəndaşları da hiss edəcək. Bu özünü həm Avropaya ilk dəfə gedənlərdə, həm də dəfələrlə səyahət edənlərdə göstərəcək.
Məsələn, Azərbaycan vətəndaşı Bakıdan Almaniyaya uçur və EES tətbiq ediləndən sonra sistemdən ilk dəfə keçir. Əvvəllər əsas prosedur pasportun və vizanın yoxlanılması, daha sonra isə pasporta giriş möhürünün vurulması idi.
İndi sərhəddə onun pasport məlumatları elektron sistemə daxil edilir, üzünün rəqəmsal təsviri götürülür və tələb olunan halda barmaq izləri qeydə alınır. Sistem həmin şəxsin nə vaxt və hansı sərhəd-keçid məntəqəsindən Şengenə daxil olduğunu avtomatik yadda saxlayır. Şəxs Avropadan çıxanda da çıxış tarixi sistemə düşür.
Növbəti səfərlərdə bütün qeydiyyatın sıfırdan aparılması nəzərdə tutulmur. Sistemdəki biometrik məlumatlarla sərnişinin kimliyi yoxlanılır. Aİ-nin izahına görə, məhz buna görə sonrakı keçidlər ilk qeydiyyatdan daha sürətli olmalıdır.
Təhlükəsizlik artır, amma sərhəddə növbə də uzanıb
Ümumilikdə yeni sistemin iki məqsədi var – təhlükəsizlik və qeydiyyatın sürətliolması. Amma qurumlar rəsmi olaraq bildirirlər ki, yeni sistemin əsas problemi də məhz ilk qeydiyyatın əvvəlki pasport yoxlamasından daha çox vaxt aparmasıdır. Sonrakı gedişlərdə qeydiyyat daha sadə və sürətli olmalıdır.
Hələliksə, yalnız gecikmələr başlanılıb. FED.azbiznes və maliyyə xəbərləri portalı xəbər verir ki, IATA, ACI Europe və Airlines for Europe kimi təşkilatlar fevral ayında bəzi hava limanlarında EES ilə əlaqədar sərhəd nəzarəti növbələrinin 2 saata qədər çatdığını bildirmişdi. Təşkilatlar yay mövsümündə lazımi tədbirlər görülməsə, gözləmənin hətta 4 saat və daha çox ola biləcəyi barədə xəbərdarlıq etmişdilər.
Yayda vəziyyət bəzi iri hava limanlarında həqiqətən ağırlaşıb. Travel analytics şirkəti olan «Qsensor»un məlumatlarına görə, Frankfurt hava limanında iyul ayında pik gözləmə müddəti əvvəlki ildə olan 60 dəqiqədən bu il 120 dəqiqəyə yüksəlib. Münhen aeroportunda maksimum gözləmə 31 dəqiqədən 60 dəqiqəyə, Amsterdamda isə 80 dəqiqədən 120 dəqiqəyə çatıb. Amma deyildiyi kimi, sonrakı keçidlərdə proses sürətlənməli və problem aradan qalxmalıdır.
Ən böyük dəyişiklik: “90 gün” artıq kompüter tərəfindən hesablanır
EES-in ən ciddi nəticələrindən biri Şengen ərazisində icazə verilən müddətdən artıq qalma hallarına aiddir. Azərbaycan vətəndaşının standart alınan qısamüddətli Şengen səfərlərində əsas qayda 180 gün ərzində maksimum 90 gündür.
FED.az biznes və maliyyə xəbərləri portalı xəbər verir ki, əvvəl vizadan artıq qalma halını sərhəd əməkdaşı pasportdakı giriş-çıxış möhürlərinə baxaraq hesbalayırdı. İndi isə giriş və çıxış tarixləri vahid elektron bazada saxlanılır və sistem icazə verilmiş müddəti keçən şəxsləri avtomatik tapır.
Məsələn, turist Şengen ərazisində 90 gün qalmaq hüququ olduğu halda 100 gün qalırsa, artıq bunu pasportdakı çoxsaylı möhürlər arasında müəyyən etmək lazım deyil. Elektron sistem giriş və çıxış tarixlərini müqayisə edə bilir və 10 günlük artıq qalmanı elektron şəkildə qeydə alır. Ən əsası – yeni sistem tətbiq edildikdən sonra paspoptun möhürlənməsi tələbi aradan qalxıb.
Başqasının pasportu ilə keçmək də çətinləşir
Yeni sistemin - EES-in digər mühüm məqsədi şəxsiyyət saxtakarlığı, yəni bir nəfərin başqasının pasportu ilə hərəkət etməsidir. Pasportun üzərində başqa adamın məlumatlarının olması artıq kifayət etmir. Sərhəddə insanın biometrik göstəriciləri sistemdə saxlanılan məlumatlarla müqayisə edilir.
Bunun artıq real nəticələri də var. Avropa Komissiyasının martda açıqladığı məlumata görə, sistem işə düşəndən bəri 45 milyondan çox turistə tətbiq edilib. Sistemin ortaya çıxardığı pozuntular səbəbindən 24 mindən çox şəxsin Avropaya girişinə icazə verilməyib, eləcə də 600 nəfər riskli səyahətçi tapılıb.
Məsələn, biometrik yoxlama nəticəsində bir şəxsin müxtəlif sənədlər və müxtəlif kimliklərlə Şengenə daxil olmağa çalışdığı müəyyən edilib. Məlum olub ki, həmin şəxs əvvəllər üç dəfə başqa kimliklərlə giriş cəhdi edib. Biometrik EES olmasaydı, bu saxtakarlığın aşkarlanması xeyli çətin olardı.
